پایتخت و گره‌های حکمرانی فضایی: طراحی چارچوبی مفهومی برای ساماندهی مرکزیت سیاسی

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، جغرافیای سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد
2 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 استاد جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
4 استادیار گروه جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.48311/psp.2026.117887.82791
چکیده
پایتخت در سازمان فضایی قدرت، کانون تمرکز نهادهای حاکمیتی و محور گردش تصمیمات، منابع و نمادهای ملی است؛ به‌گونه‌ای که تبدیل یک مرکز اداری به گره حکمرانی فضایی، مستلزم بازتعریف نقش پایتخت در ساماندهی مرکزیت سیاسی است تا بتواند از وضعیت یک نقطه توزیع ساده به نقطه مدیریت استراتژیک تغییر وضعیت دهد. پژوهش حاضر با اتکا به تحلیل اسنادی و تطبیقی در حوزه جغرافیای سیاسی و بررسی نمونه‌های فرانسه، آلمان و ایران، سازوکارهای این گذار را در چهار محور ساختاری، عملکردی، نمادین و ارتباطی تبیین می‌نماید. در بعد ساختاری، تحلیل تمرکز نهادها و سازمان فضایی قدرت را هدف قرار داده است تا چگونگی اثرگذاری توزیع یا تجمیع فیزیکی سازمان‌ها بر توزیع قدرت مشخص گردد، درحالی‌که بعد عملکردی بر جریان تصمیم‌گیری و هماهنگی‌های حکمرانی متمرکز است، تا میزان کارآمدی مرکز در مدیریت قلمرو ارزیابی شود. در کنار این موارد، بعد نمادین به بازنمایی اقتدار و هویت سیاسی در فضای شهری می‌پردازد و بعد ارتباطی، کیفیت پیوند پایتخت با سطوح مختلف سرزمین و شبکه‌های نهادی را می‌سنجد، به‌گونه‌ای که همسویی و انسجام این چهار بعد، شرط الزام برای تبدیل پایتخت به یک گره حکمرانی فضایی محسوب می‌گردد. الگوی فرانسه، تمرکزگرایی هماهنگ را به نمایش می‌گذارد؛ زیرا پاریس با حفظ جایگاه خود به‌عنوان مرکز تصمیم و نماد ملی، از طریق ایجاد سازوکارهای اداری و منطقه‌ای، فشار ناشی از تمرکز را تعدیل کرده است. در مقابل، الگوی آلمان بر مرکزیت سیاسی توزیع‌شده استوار است و برلین در این ساختار، در کنار دیگر مراکز نهادی و ایالتی فعالیت می‌کند. وضعیت ایران اما بیانگر تمرکزگرایی ناهمگون است، چراکه تجمیع گسترده نهادهای سیاسی، اداری، امنیتی، اقتصادی و رسانه‌ای در تهران، بدون ایجاد سازوکارهای پایدار برای توزیع کارکردها و تقویت مراکز منطقه‌ای رخ داده و همین امر منجر به ایجاد اختلال در توازن فضایی قدرت شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات