تحلیل فضایی آسیب‌پذیری منطقه‌ای در برابر تهدیدات با رویکرد آمایش دفاعی و امنیتی (نمونه موردی: استان قم)

تحولات فضایی معاصر و افزایش پیچیدگی تهدیدات طبیعی و انسان‌ساخت، ضرورت بازنگری در الگوهای برنامه‌ریزی فضایی با تأکید بر تاب‌آوری و امنیت سرزمینی را بیش از پیش کرده است. در این میان، تحلیل فضایی آسیب‌پذیری به‌عنوان ابزاری راهبردی، نقش مهمی در شناسایی کانون‌های پرخطر و پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های آمایش سرزمین ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی الگوی توزیع فضایی آسیب‌پذیری و کشف کانون‌های غیرتاب‌آور در محدوده استان قم انجام شده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی – تحلیلی، و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، داده‌های مکانی و تحلیل‌های کمی - فضایی استوار است. در این راستا، مجموعه‌ای از شاخص‌های طبیعی، انسان‌ساخت و زیرساختی شناسایی و لایه‌های اطلاعاتی متناظر با آن‌ها در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی پردازش شد. به‌منظور تعیین اهمیت نسبی شاخص‌ها از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و نرم‌افزار Expert Choice استفاده و تلفیق لایه‌ها از طریق هم‌پوشانی وزنی در محیط ArcGIS Pro انجام شد. برای شناسایی الگوی توزیع فضایی و میزان تمرکز آسیب‌پذیری نیز از تکنیک‌های تحلیل اکتشافی داده‌های مکانی شامل شاخص خودهمبستگی مکانی موران جهانی (Global Moran’s I) و شاخص تراکم کرنل استفاده شد. نتایج نشان می‌دهد که الگوی آسیب‌پذیری فضایی در محدوده مورد مطالعه ماهیتی غیرتصادفی و خوشه‌ای دارد و کانون‌های آسیب‌پذیری بالا عمدتاً در پهنه‌هایی متمرکز شده‌اند که با تمرکز جمعیت، زیرساخت‌های حیاتی و هم‌پوشانی عملکردهای حساس همراه هستند. این تمرکز فضایی، سطح شکنندگی و ریسک سیستم فضایی را افزایش داده و احتمال بروز بحران‌های زنجیره‌ای را تقویت می‌کند. یافته‌ها بر ضرورت حرکت از الگوی توسعه متمرکز به توزیع متوازن‌تر زیرساخت‌ها و تقویت اصول آمایش دفاعی - امنیتی و پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی فضایی تأکید دارند.