تحلیل فضایی آسیب‌پذیری منطقه‌ای در برابر تهدیدات با رویکرد آمایش دفاعی و امنیتی (نمونه موردی: استان قم)

پژوهش حاضر با عنوان تحلیل فضایی آسیب‌پذیری منطقه‌ای با رویکرد آمایش دفاعی و امنیتی با هدف شناسایی الگوی توزیع فضایی آسیب‌پذیری و کشف کانون‌های غیرتاب‌آور در محدوده استان قم انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی بوده و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، داده‌های مکانی و تحلیل‌های کمی–فضایی استوار است. در این راستا، مجموعه‌ای از شاخص‌های طبیعی، انسان‌ساخت و زیرساختی شناسایی و لایه‌های اطلاعاتی متناظر با آن‌ها در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی پردازش شد. به‌منظور تعیین اهمیت نسبی شاخص‌ها از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و نرم‌افزار Expert Choice استفاده گردید و تلفیق لایه‌ها از طریق هم‌پوشانی وزنی در محیط ArcGIS Pro انجام شد. همچنین برای شناسایی الگوی توزیع فضایی و میزان تمرکز آسیب‌پذیری، از تکنیک‌های تحلیل اکتشافی داده‌های مکانی شامل شاخص خودهمبستگی مکانی موران جهانی (Global Moran’s I) و شاخص تراکم کرنل بهره گرفته شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که الگوی آسیب‌پذیری فضایی در محدوده مورد مطالعه ماهیتی غیرتصادفی و خوشه‌ای دارد و کانون‌های آسیب‌پذیری بالا عمدتاً در پهنه‌هایی متمرکز شده‌اند که با تمرکز جمعیت، زیرساخت‌های حیاتی و هم‌پوشانی عملکردهای حساس همراه هستند. این تمرکز فضایی، سطح شکنندگی و ریسک سیستم فضایی را افزایش داده و احتمال بروز بحران‌های زنجیره‌ای را تقویت می‌کند. یافته‌ها بر ضرورت حرکت از الگوی توسعه متمرکز به سمت توزیع متوازن‌تر زیرساخت‌ها و تقویت اصول آمایش دفاعی–امنیتی و پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی فضایی تأکید دارند.