واکاوی شاخص های برنامه ریزی و طراحی تراکم ساختمانی در شهر اسلامی_ایرانی

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
10.48311/psp.2026.123238.82832
چکیده
افزایش بی‌رویه‌ی تراکم ساختمانی در شهرهای معاصر ایران، با وجود کارکردهای مثبت در بهره‌وری زمین، پیامدهایی چون نابرابری اجتماعی، کاهش آسایش روانی و تخریب هویت شهری را به همراه داشته است. با وجود پژوهش‌های گسترده، همچنان چارچوبی برای پیوند شاخص‌های کیفی شهر اسلامی-ایرانی با تراکم ساختمانی ارائه نشده است. این پژوهش با هدف واکاوی شاخص‌های برنامه‌ریزی و طراحی تراکم از دیدگاه فرهنگ اسلامی-ایرانی و با نمونه‌ی موردی شهر تبریز انجام شده است. پژوهش با رویکرد کتابخانه‌ای و میدانی (پرسشنامه) انجام شد. در گام نخست، با مرور نظام‌مند ۹۶ مقاله، ۲۱ شاخص در شش دسته (کالبدی-فضایی، فقهی-حقوقی، زیست‌محیطی، عملکردی، اجتماعی-فرهنگی و ادراکی-روان‌شناختی) استخراج گردید. در گام دوم، پرسشنامه‌ای با طیف لیکرت در میان ۳۰ نخبه و کارشناس شهری تبریز توزیع شد. پایایی پرسشنامه با آلفای کرونباخ ۰٫۹۰۷ تأیید شد. تحلیل داده‌ها با آزمون‌های تی تک‌نمونه‌ای، فریدمن و کندال انجام شد. یافته‌ها نشان داد ۱۸ شاخص از اهمیت معنادار بالاتر از سطح متوسط برخوردارند. شاخص‌های «تناسب ارتفاع ساختمان با عرض معبر (نسبت H/W)»، «نسبت فضای باز به فضای ساخته‌شده» و «ایمنی و امنیت» مهم‌ترین اولویت‌ها بودند، در حالی که «مسجد محوری»، «درون‌گرایی» و «طراحی فضاهای بینابینی» اولویت پایین‌تری داشتند. ضریب کندال (W=0.272) نشان‌دهنده‌ی توافق معنادار پاسخ‌دهندگان است. نتایج نشان می‌دهد تراکم مطلوب در شهر اسلامی-ایرانی، فراتر از کمیت، دارای ابعاد کیفی، فضایی و اجتماعی است و باید با شاخص‌هایی چون تناسب ارتفاع، حق همسایگی، عدالت فضایی، محرمیت و ایمنی سنجیده شود. این چارچوب در بازنگری طرح‌های تفصیلی و ضوابط تراکم در شهرهای ایران کاربرد دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 26 آبان 1405