گِره دریای سیاه: مناطق ساحلی اوکراین و منطق ژئوپلیتیکی روسیه در جنگ 2022

دریای سیاه از دیرباز جایگاهی مهم در راهبرد دریایی و ژئوپلیتیکی روسیه داشته، اما فروپاشی اتحاد شوروی شرایط حضور و دسترسی این کشور را در این پهنه دگرگون کرد. پژوهش حاضر می کوشد ضمن بررسی محدودیت های پدید آمده پس از فروپاشی شوروی برای روسیه در این دریا، به اهمیت ژئوپلیتیکی سواحل اوکراین برای روسیه در جنگ ۲۰۲۲ بپردازد. پرسش اصلی این است که چرا مناطق ساحلی اوکراین، فراتر از ملاحظات امنیتی مرتبط با گسترش ناتو، برای روسیه اهمیت راهبردی یافته‌اند؟ پژوهش با رویکردی کیفی و با استفاده از تحلیل اسنادی و ردیابی تاریخی ـ تحلیلی، تحول موقعیت روسیه در دریای سیاه از فروپاشی شوروی تا جنگ ۲۰۲۲ و تحولات متعاقب آن را بررسی می‌کند. فرضیه پژوهش آن است که تمرکز ظرفیت‌های تجاری - بندری، انرژی - ترانزیتی، نظامی - دریایی و سرزمینی ـ لجستیکی در سواحل اوکراین، این مناطق را به یکی از گرانیگاه‌های دریای سیاه در محاسبات روسیه تبدیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تغییر در کنترل یا وضعیت این مناطق می‌تواند بخشی از محدودیت‌های روسیه در حوزه دسترسی دریایی و پیوستگی سرزمینی را کاهش دهد، اما تجربه کریمه پس از ۲۰۱۴ و جنگ ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که کنترل سرزمین به‌تنهایی برای رفع این محدودیت‌ها کافی نیست و می‌تواند با شکل‌های تازه‌ای از آسیب‌پذیری دریایی و لجستیکی همراه شود. از این رو، منطق ژئوپلیتیک دریاپایه را باید در کنار عوامل امنیتی، سیاسی و رقابت بر سر نظم پساشوروی، یکی از زمینه‌های ساختاری منازعه روسیه و اوکراین دانست.