رصد روندهای علمی و فناورانه امنیت آب: تحلیل علم‌سنجی و اسناد ثبت اختراع با تأکید بر سیاست نوآوری ایران

هدف: این پژوهش با هدف شناسایی روندهای علمی و فناورانه جهانی در حوزه امنیت آب و استخراج دلالت‌های سیاستی اولیه آن‌ها برای سیاست نوآوری امنیت آب ایران انجام شد. مسئله اصلی پژوهش آن است که امنیت آب در ایران، افزون بر کمبود منابع، خشکسالی و مدیریت مصرف، به مسئله‌ای فضایی ـ سیاسی، اجتماعی ـ هیدرولوژیک و فناورانه تبدیل شده است.
روش: پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و جهت‌گیری آینده‌پژوهانه انجام شد. در بخش علم‌سنجی، ۴,۹۵۹ مقاله نمایه‌شده در پایگاه Web of Science Core Collection در بازه ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ با نرم‌افزار VOSviewer تحلیل شد. در بخش تحلیل اسناد ثبت اختراع نیز ۲۷۶,۸۹۰ رکورد مرتبط با فناوری‌های منتخب امنیت آب از پایگاه Lens تا ۲۰ آوریل ۲۰۲۶ بازیابی شد. سپس یافته‌های دو بخش در قالب ماتریس تلفیقی مقایسه شدند.
یافته‌ها: یافته‌های علم‌سنجی نشان داد ادبیات امنیت آب حول محورهایی مانند تغییر اقلیم، حکمرانی، منازعه، آسیب‌پذیری، سازگاری، آب زیرزمینی و کیفیت آب سازمان یافته و به سمت بازچرخانی، نمک‌زدایی، هوش مصنوعی، پایش هوشمند و سنجش از دور حرکت می‌کند. یافته‌های ثبت اختراع نیز نشان داد فناوری‌هایی مانند تصفیه، بازچرخانی، نمک‌زدایی، فناوری‌های غشایی، پایش کیفیت، تشخیص نشت، دوقلوی دیجیتال و سامانه‌های هوشمند آب به حوزه‌های فعال مالکیت فکری تبدیل شده‌اند.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد آینده امنیت آب ایران فقط با مدیریت منابع موجود تأمین نمی‌شود. ایران نیازمند تقویت سیاست نوآوری امنیت آب با تمرکز بر بومی‌سازی فناوری‌های کلیدی، حکمرانی داده‌محور، کاهش وابستگی فناورانه، پایش منابع و رصد مستمر روندهای علمی و ثبت اختراع است.