تحولات جمعیتی ایران تا 2050؛ سناریوهای آینده و الزامات استراتژی کلان

تحولات جمعیتی ایران تا افق ۲۰۵۰، با محوریت کاهش نرخ باروری، سالخوردگی شتابان جمعیت، مهاجرت و تمرکز فضایی شهرنشینی، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های ژئوپلیتیکی و آمایشی کشور تبدیل شده است؛ چالشی که پیامدهای آن فراتر از حوزه جمعیت، بر سازمان فضایی قدرت، توازن منطقه‌ای، حکمرانی سرزمینی و ظرفیت‌های استراتژیک دولت اثرگذار خواهد بود. این پژوهش با اتکا به چارچوب «استراتژی کلان» و با بهره‌گیری از روش آینده‌پژوهی و ماتریس تأثیر متقابل، پیشران‌های مستقیم و غیرمستقیم تغییرات جمعیتی را تحلیل و چهار سناریوی آینده را ترسیم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در صورت تداوم روندهای موجود، سناریوی مرجح محتمل‌ترین آینده جمعیت ایران است؛ آینده‌ای که با کاهش جمعیت فعال، افزایش نسبت سالمندی و تشدید فشار بر منابع، اقتصاد سیاسی فضا و نظام حکمرانی همراه خواهد بود. نتایج همچنین حاکی از آن است که شهرنشینی و تمرکز فضایی جمعیت، مهم‌ترین پیشران تحولات جمعیتی در ایران است و پیامدهای مستقیمی بر آمایش سرزمین، نابرابری‌های منطقه‌ای، سلسله‌مراتب شهری و توزیع فضایی جمعیت دارد. بر این اساس، مدیریت آینده جمعیت ایران مستلزم تدوین استراتژی کلانی است که ضمن ارتقای کیفیت سرمایه انسانی، مهارت‌آموزی، حمایت از خانواده، توانمندسازی زنان و کنترل مهاجرت نخبگان، داده‌های جمعیتی را در سیاست‌های توسعه‌ای، امنیتی و برنامه‌ریزی فضایی ادغام کند.